Cây dược liệu: Tiềm năng chưa được khai thác hiệu quả

15:28, 09/06/2021 [GMT+7]
.
(Báo Quảng Ngãi)- Đa dạng về chủng loại, có giá trị cao về y học và kinh tế, nhưng vì các ngành chuyên môn và chính quyền địa phương lúng túng trong việc tổ chức sản xuất và phát triển, nên hầu hết cây dược liệu trên địa bàn tỉnh hiện vẫn ở dạng tiềm năng!
Trên địa bàn tỉnh, đặc biệt là khu vực miền núi có nhiều loại cây dược liệu quý, như: Quế, tam thất bắc, sâm 7 lá 1 hoa (thất diệp nhất chi hoa), ma-gang... đã được khoa học chứng minh về giá trị y học và kinh tế. Nhưng vì chưa được quan tâm sản xuất gắn với phát triển và bảo tồn, nên nhiều loại cây dược liệu bản địa bị lãng quên, thậm chí có nguy cơ mất gốc.
 
Đa dạng về chủng loại
 
“Không chỉ đa dạng về chủng loại, mà cây dược liệu ở tỉnh ta còn thể hiện cả trong văn hóa, nếp sống và phương thức canh tác của người dân miền núi”, Trưởng ban Dân tộc tỉnh Trần Văn Mẫn cho biết. Như cây gừng gió, một trong hai chi thuộc loại ma-gang được người dân các huyện miền núi xem như vị thuốc quý, vừa là gia vị chế biến thức ăn. Vì vậy, người dân trồng và phát triển loại cây này quanh nhà theo dạng “thuận tự nhiên”. Tức là, không sử dụng các loại hóa chất hoặc thuốc bảo vệ thực vật. Kết quả nghiên cứu và khảo sát gừng gió do Sở KH&CN phối hợp với Ban Dân tộc tỉnh, Viện Sinh học Nhiệt đới và Trường Đại học Y dược TP.Hồ Chí Minh triển khai thực hiện từ năm 2018 - 2021 đánh giá: Gừng gió hiện chủ yếu mọc tự nhiên ở sườn dốc, tán rừng, sườn núi, ven suối... Đa dạng và phân bố nhiều nhất là ở huyện Trà Bồng; trong đó, rừng Cà Đam có đến 7 loài cây gừng gió thuộc 5 chi trong 2 họ thực vật (họ gừng và họ râu hùm).
 
Trong khi đó, sâm 7 lá 1 hoa cũng là một trong những loại dược liệu quý hiếm, không chỉ vì khả năng giải độc gan, mà còn có chu kỳ sinh trưởng và phát triển khá đặc biệt. “Mỗi năm, sâm 7 lá 1 hoa tự nẩy ra một mầm cây. Mầm sống với thân cây đến hết năm rồi lại chết để tái sinh. Sâm tái sinh vào mùa xuân, nở hoa kết trái vào mùa hè, rũ ngọn ngủ đông vào mùa thu. Người dân thường tính tuổi sâm 7 lá 1 hoa bằng các đốt của mầm cây chết đi để lại trên củ sâm. Thường thì sâm phải có trên 7 đốt, tức 7 tuổi thì củ mới có giá trị”, Trưởng thôn Quế, xã Trà Bùi (Trà Bồng) Hồ Quang Tạo chia sẻ. Năm 2020, Sở KH&CN triển khai thực hiện mô hình trồng và bảo tồn, phát triển sâm 7 lá 1 hoa và tam thất bắc tại 3 huyện Trà Bồng, Sơn Tây và Ba Tơ. Trọng tâm là xây dựng vườn giống, vườn sưu tập bảo tồn gen các loại dược liệu trên, cũng như hỗ trợ giống, kỹ thuật chăm sóc trồng trong vườn và dưới tán rừng cho người dân tham gia mô hình.
 
Đối với quế, một trong “tứ đại danh dược” của quốc gia; riêng huyện Trà Bồng là một trong 4 vùng trồng quế trọng điểm của cả nước và chất lượng nằm trong tốp 8 sản phẩm Việt Nam được xác lập kỷ lục Châu Á, được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ KH&CN) cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm quế Trà Bồng vào cuối năm 2020... Những điều kiện thuận lợi trên đã tạo cú huých để quế Trà Bồng ổn định về diện tích, thu hút doanh nghiệp (DN) tham gia liên kết sản xuất và chế biến các sản phẩm, góp phần nâng cao giá trị của 1ha quế đạt mức 70 - 90 triệu đồng/năm cho người dân... Cùng với đó, Phòng NN&PTNT huyện Trà Bồng cũng đã phối hợp với Chi cục Kiểm lâm (Sở NN&PTNT) nghiên cứu tuyển chọn 200 cây quế giống, ươm tạo thành công 40 nghìn cây giống quế bản địa...  
Nguồn nguyên liệu quế Trà Bồng dồi dào, nhưng chủ yếu chế biến thô.
Nguồn nguyên liệu quế Trà Bồng dồi dào, nhưng chủ yếu chế biến thô.
Ngoài ra, để tạo thuận lợi trong việc phát triển cây dược liệu, tháng 7.2019, UBND tỉnh đã phê duyệt Kế hoạch phát triển các vùng chuyên canh cây dược liệu có giá trị kinh tế cao trên địa bàn 6 huyện: Mộ Đức, Ba Tơ, Sơn Hà, Trà Bồng, Sơn Tây và Tây Trà (nay đã sáp nhập vào huyện Trà Bồng), với diện tích khoảng 989ha. Đến cuối năm 2020, nhiều loài cây dược liệu như: Đinh lăng, kim tiền thảo, gừng, nghệ, ba kích, sa nhân... đã được trồng dưới tán rừng cây gỗ lớn và rừng tự nhiên ở các xã Đức Lân, Đức Hòa, thị trấn Mộ Đức (Mộ Đức); thị trấn Ba Tơ (Ba Tơ); Sơn Thành, Sơn Cao (Sơn Hà)...
 
Liên kết để  khai thác hiệu quả tiềm năng
 
Sở hữu nhiều lợi thế, nhất là sự phong phú và đa dạng về chủng loại, điều kiện đất đai và khí hậu phù hợp, nên lẽ ra, dược liệu sẽ là một trong những nhóm cây chủ lực cần được ưu tiên phát triển ở khu vực miền núi. Tuy nhiên, giá trị của cây dược liệu chưa được nhìn nhận đúng mức, chỉ mới xác định yếu tố quý về mặt y tế, chứ chưa quan tâm đến lợi ích kinh tế cho người dân.
 
Như cây quế Trà Bồng, dù đã hình thành được vùng nguyên liệu 2.000ha (trong đó diện tích thu hoạch bình quân 250ha/năm), sản lượng vỏ quế khô đạt 1.700 - 1.800 tấn/năm và đã có nhiều sản phẩm được chế biến từ quế. Song, dòng sản phẩm được chế biến từ nguyên liệu quế hiện nay chủ yếu là hóa mỹ phẩm và thủ công mỹ nghệ, giá trị cạnh tranh thấp. “Muốn tạo giá trị cao, phải gắn dược liệu với y học cổ truyền, ẩm thực và du lịch; tinh chế và chế biến, sản xuất dược phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu... Nhưng để chế biến sâu như vậy, không chỉ cần nguồn lực lớn, mà phải có sự hợp lực của nhiều ngành, địa phương và DN, trên cơ sở kế thừa thành quả nghiên cứu khoa học”, Giám đốc Công ty TNHH Hương quế Trà Bồng Nguyễn Đức Lương đề xuất.
 
Thực tế, nhiều cây dược liệu có thế mạnh của tỉnh vẫn phụ thuộc vào đầu mối thu gom nhỏ lẻ và thị trường tự do, nên sản lượng tiêu thụ và giá cả không ổn định. Như sâm 7 lá 1 hoa, hoặc tam thất bắc, những dược liệu được người dân miền núi trân quý cũng đang đối mặt nguy cơ cạn kiệt nguồn giống bản địa, vì thương lái lùng sục thu mua. Để “cứu” nguồn giống quý, Trưởng thôn Quế Hồ Quang Tạo cùng với một số già làng uy tín đã lập hương ước, vừa vận động người dân cam kết không bán sâm non, vừa tìm tòi học hỏi cách trồng và “nuôi” sâm bằng cách trồng xen cây quế và cây chè. Sau 3 năm cần mẫn, đến nay, thôn Quế được xem như “khu bảo tồn thu nhỏ” các giống cây bản địa rừng Cà Đam, trong đó sâm 7 lá 1 hoa có gần 300 cây.
 
Trong khi người dân thôn Quế nỗ lực phát triển và bảo tồn cây dược liệu, thì ngành chức năng và chính quyền địa phương lại loay hoay, lúng túng khi chưa có chiến lược phát triển bài bản, để khai thác hết tiềm năng y học và kinh tế. Vì vậy, nhiều cây dược liệu trên địa bàn tỉnh vừa phù hợp về mặt kinh tế, vừa đảm bảo các yêu cầu khắt khe của y học cổ truyền và dược học, nhưng việc sản xuất chỉ dừng lại ở dạng nhỏ lẻ, quy mô hộ gia đình, chưa hình thành vùng nguyên liệu lớn. Đơn cử như, vì chính quyền địa phương và các ngành chuyên môn chưa có "tiếng nói chung", nên sâm 7 lá 1 hoa và gừng gió suýt “lọt” khỏi chương trình phát triển vùng dược liệu trọng điểm quốc gia!
 
Ngành sản xuất dược liệu ngày càng được mở rộng cả về quy mô lẫn nhu cầu tiêu thụ, nên cần chiến lược và lộ trình phát triển vùng nguyên liệu bài bản, đảm bảo ổn định và bền vững. “Vì vậy, các ngành chuyên môn, địa phương và DN cần “bắt tay” nhiên cứu, chuyển giao và ứng dụng. Trong đó, DN sẽ trở thành cánh tay nối dài trong việc kế thừa thành quả nghiên cứu khoa học, để xây dựng các mô hình sản xuất tiên tiến, từng bước hình thành vùng cây dược liệu phát triển ổn định và bền vững, nhằm bảo tồn giá trị y học, nâng cao giá trị kinh tế, góp phần tăng thu nhập cho người dân”, Phó Chủ tịch UBND huyện Trà Bồng Trần Văn Sương đề xuất.
 
Vấn đề trong lĩnh vực này là phải có chính sách khuyến khích đầu tư hấp dẫn, đủ lực để khuyến khích cơ quan, đơn vị hoặc DN tiên phong xâu chuỗi và tổ chức sản xuất. Bởi cây dược liệu có mức đầu tư khá lớn, đặc biệt là yêu cầu nguồn giống khắt khe so với nhiều loại cây trồng khác, nên cần thời gian và chi phí để nghiên cứu, tuyển chọn.
Cần tháo gỡ nút thắt
 
Theo Trưởng ban Dân tộc tỉnh Trần Văn Mẫn, nút thắt ở đây chính là chưa có cơ quan, đơn vị nào đứng ra xâu chuỗi và tổ chức sản xuất, gắn với khâu tiêu thụ. Doanh nghiệp cũng chưa mạnh dạn tham gia, vì chưa có cơ chế ưu đãi đặc thù đối với cây dược liệu, nên khâu sản xuất, chế biến và tiêu thụ vẫn theo kiểu mạnh ai nấy làm.
Bài, ảnh: MỸ HOA 
 
 
 
.
.