Vét sông chống hạn

09:25, 11/07/2021 [GMT+7]
.
(Báo Quảng Ngãi)- Vét cả sông để chống hạn cho lúa và hoa màu là câu chuyện đang diễn ra ở xã Hành Thiện (Nghĩa Hành), thuộc vùng thượng nguồn sông Vệ.
 
Nắng như đổ lửa. Dẫu vậy, những nông dân trong thời điểm dịch Covid-19 bùng phát trên địa bàn tỉnh, đầu đội nón lá và khẩu trang che kín mặt vẫn ra đồng tháo nước, tỉa dặm lúa.
 
Vừa bơm nước, vừa chờ...
 
Ông Ngô Văn Qua, nhà ở thôn Vạn Xuân, sau khi vét đoạn mương dài, mồ hôi túa ra nên vốc nước mương rửa mặt. Nghe hỏi chuyện, ông khề khà: Nắng nóng kiểu này. May mà... Nói chưa hết câu, ông đưa chỉ tay về hướng bờ sông. Theo hướng dẫn của ông, vượt thêm vài trăm mét, trước mắt tôi là dòng sông Vệ. Con sông này, năm nào trong mùa mưa bão con nước chẳng réo gào. Có nhiều năm như năm 1999, 2013, lũ quét đôi bờ sông, nhấn chìm hàng trăm ngôi nhà. Nhưng bây giờ thì khô cạn, đáy trơ, cát bày. Những cây bói mọc trên những cồn cát ven sông mùa mưa xanh tốt bời bời, giờ cũng héo rũ. Những bụi tre dọc bờ sông lá đã úa vàng.  
Vét đáy sông Vệ thành lạch để thu gom nước rồi bơm nước lên đồng.  ẢNH: CẨM THƯ
Vét đáy sông Vệ thành lạch để thu gom nước rồi bơm nước lên đồng. ẢNH: CẨM THƯ
Trạm bơm Vạn Xuân 2 nằm ven bờ sông. Anh Võ Minh Chữ, phụ trách trạm nghe tiếng máy rú lên là biết  nước cạn, nên vội vàng tắt máy chứ sợ máy tuốt dên. Đưa tay quệt mồ hôi trán, anh Chữ tỏ bày: “Năm nào đến thời điểm này nước cũng khó khăn, nhưng năm nay xem ra khó khăn hơn nhiều. Từ đầu vụ đến giờ đã hai lần thuê máy cạp nạo vét lòng sông. Cố nạo vét mà lượng nước về quá ít nên phải vừa bơm, vừa chờ nước”.
 
Tôi nhìn quãng sông dài. Phía bờ tả con sông cát vồng lên cao. Còn phía bờ hữu, một lạch nước rộng non vài chục mét chạy dài về phía hạ lưu, nhìn khuất tầm mắt. Anh Chữ giải thích: “Mỗi lần vét, thì cát dồn từ bờ hữu sang bờ tả. Nhiều lần vét nên lòng sông chia đôi. Một bên thành con lạch, phần còn lại thành bãi cát bồi”.
 
Song, trạm bơm đặt sát bìa sông thì chuyện vét sông còn đỡ, chứ trạm bơm đặt bên trong thì nan giải hơn nhiều, như Trạm bơm Mễ Sơn - cách Trạm bơm Vạn Xuân chừng hơn cây số. Anh Võ Văn Cư, phụ trách Trạm bơm Mễ Sơn, cho biết: Đoạn này vừa vét sông lại vừa vét lạch để dẫn nước tưới cho cây lúa. Tính từ bìa sông vào trạm bơm chừng non 500m. Cứ mỗi năm mỗi vét, đất cát đổ ra hai bên con lạch thành bờ đắp cao nghều. Vừa rồi, thuê máy vét sông rồi qua vét lạch. Đứng trên bờ lạch, máy cạp đưa gáo xuống vét thiếu điều muốn lộn cổ xuống lạch.
 
Lạch vét vừa xong thì cũng là lúc con nước về yếu quá nên trạm có hai máy, giờ chỉ chạy được một máy. Cứ chạy 3 tiếng lại chờ nước. Thấy nước hụt, anh Cư sốt ruột đã đành, nhiều nông dân chờ nước để dẫn vào ruộng còn sốt ruột nhiều hơn.
 
Chuyện vét sông
 
Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ nông nghiệp Hành Thiện Võ Minh Lành cho hay: "Những ngày này, nhà nhà đều lo phòng chống dịch Covid-19 nhưng khô hạn thì phải nạo vét sông, phải bơm, phải tưới”. 
 
Trên dọc quãng sông dài 5km, hiện HTX đặt bốn trạm bơm gồm: Vạn Xuân, Ngọc Dạ, Phú Lâm và Mễ Sơn để tưới cho 400ha lúa và hoa màu. Những nơi đặt trạm bơm, trước kia đều là nơi đặt bờ xe nước, mỗi bờ từ tám đến mười bánh. Như tiếc rẻ, ông Lành kể: “Chú mày biết không, hồi trước năm 1980, nước sông đâu có cạn như bây giờ. Mặc dù sông Vệ cùng các con sông ở miền Trung đều có đặc điểm là ngắn, lưu tốc dòng chảy mùa lũ khá mạnh. 
 
Hằng năm trước mùa mưa bão, người dân nơi đây chọn những bụi tre già đốn chặt, chuyển lên những gò cao để chẻ làm cọc, đan những tấm mành mành. Rồi qua cái đận “Hăm ba tháng Mười, ông tha, bà chẳng tha” là các ông trùm, ông trọn (phụ trách làm bờ xe) cùng cánh thợ, nhảy ùm xuống sông. Họ đóng cọc tre thành bờ cừ ngăn nước. Sau đó mới đặt bờ xe. Những bờ xe nước trên sông Vệ cùng với những bờ xe trên sông Trà Khúc, Trà Bồng xưa là công trình kỳ vĩ của Quảng Ngãi trong việc dẫn thủy nhập điền. Bởi vùng Tây Bắc của nước mình cũng có bờ xe nước, nhưng chỉ một bánh, còn ở Quảng Ngãi thì từ ba đến 10 bánh xe. 
 
Nhưng hồi đó, vùng thượng nguồn của sông Vệ rừng tự nhiên cây cối rậm rạp, thảm thực vật khá dày nên việc điều tiết nước thuận lợi. Mùa hạ về bờ xe nước vẫn quay. Tuy vậy, làm bờ xe khá tốn kém và hiệu quả bờ xe so với các trạm bơm không cao nên Quảng Ngãi từng bước cơ giới hóa công trình thủy lợi. Đối với xã Hành Thiện thì đầu tiên là trạm bơm Vạn Xuân, sau mới đến các trạm bơm khác.
 
Thế rồi, khi rừng nguyên liệu phát triển mạnh thì rừng tự nhiên bị thu hẹp, đồi trọc thành đồi keo nên nguồn nước mùa hạ về càng kiệt hơn. Ngay Trạm bơm Vạn Xuân nguyên là bờ xe nước bến Hóc Đồng. Cạnh đó, có dinh Cây Kén, mùa hạ về nước sâu chừng bốn mét đủ sức để lắp đặt bờ xe nước đến mười bánh. Giờ mực nước chỉ ngang mắt cá chân. 
Anh Võ Minh Chữ, phụ trách Trạm bơm Vạn Xuân đang vận hành máy bơm đưa nước lên đồng.             ẢNH: CẨM THƯ
Anh Võ Minh Chữ, phụ trách Trạm bơm Vạn Xuân đang vận hành máy bơm đưa nước lên đồng. ẢNH: CẨM THƯ
Thiếu nước tưới nên người dân tiến hành nạo vét lòng sông. Ban đầu, thì dùng cuốc xẻng nạo vét ngay chỗ đặt trạm bơm. Rồi mực nước trên sông xuống thấp hơn, thì vét rộng ra, sâu hơn để gom nước về.
 
Chuyện vét sông nhiều lúc dở khóc, dở cười. Có khi bỏ nhiều công sức để vét sông vừa xong, thì trên huyện Ba Tơ trời mưa, nước đổ về đưa cát bồi trở lại. Rồi sau đó trời trở nắng, mực nước ở trạm bơm lại xuống thấp. Báo hại, người dân lại phải làm lại từ đầu. “Cứ nhìn đoàn người rồng rắn nạo vét cả khúc sông dài trong nắng cháy lưng, mồ hôi nhễ nhại mới biết chuyện "cãi trời" bằng thủ công nan giải lắm”, Phó Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp Hành Thiện Nguyễn Thanh Bình cảm thán.
 
Chính vì vậy, ba năm trở lại đây, HTX dịch vụ nông nghiệp thuê máy cạp nạo vét. Mỗi ca máy từ 1,8 đến 2 triệu đồng. Biết là tốn kém nhưng đành phải vậy thôi.
 
Còn nước thì còn vét
 
Đi trên những cánh đồng nước đầy ăm ắp, dẫu trời nắng nóng cũng dễ chịu hơn. Bà Nguyễn Thị Nga, ở thôn Bàn Thới, vừa đi thăm ruộng trở về, cho hay: “Một năm có hai vụ lúa. Thất bát một vụ là thiếu gạo ăn. May mà, các ông ở HTX nỗ lực vét sông chống hạn, nông dân mới có bát cơm đầy”.
 
Tuy vậy, mùa khô hạn năm nay ở Quảng Ngãi được dự báo là khắc nghiệt hơn nhiều. Khô hạn lại xảy ra trong thời điểm dịch Covid-19 kéo dài, một số loại nông sản như ớt, không xuất khẩu được giá rớt thê thảm. Vả lại, hậu quả của cơn bão số 9 năm ngoái làm cho nhiều vườn keo, vườn cau ngã đổ nguồn thu giảm sút nên nông dân càng trông chờ vào vụ lúa hè thu. Ông Bùi Văn Công, ở thôn Bàn Thới bộc bạch: “Vì trông chờ nên nhìn sông cạn mà lo, nghe máy bơm sụt sùi vì thiếu nước là bà con hỏi thăm tới tấp”.
 
Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp xã Hành Thiện Võ Minh Lành tiếp lời: “Thì biết năm nay nhiều người  khó khăn hơn nên địa phương đã quán triệt cho HTX nếu còn nước sông thì còn vét để chống hạn cứu lúa, cứu hoa màu”.  
Ông Lành nhẩm tính, từ đầu vụ đến giờ mới hơn một tháng mà trạm bơm nào cũng vét đôi ba lần, tính ra HTX đã thuê 15 ca máy. Thấy vét nhiều lần nên chính quyền xã hỗ trợ năm ca máy cho hợp tác xã. “Mà phải đâu chỉ tốn tiền thuê máy vét sông. Nhìn cây lúa oằn mình trước hạn, ai mà ngồi chờ qua giờ cao điểm mới bơm nên tiền điện cứ thế tăng thêm”, ông Lành bộc bạch.
 
Chuyện vét sông chống hạn ở Hành Thiện đã đến hồi gay gắt. Bởi tháng này lúa trổ, nếu thiếu nước, lúa sẽ bị háp, khi đó năng suất lúa sẽ sụt giảm tức thì.
                                                              
CẨM THƯ 
 
 
 
.
.