,
Cập nhật lúc 14:19, Monday, 14/09/2009

Trồng dâu - nuôi tằm - ươm tơ: Nghề truyền thống của người Quảng Ngãi


(QNĐT) -  Trồng dâu nuôi tằm và ươm tơ là những nghề truyền thống của người dân Quảng Ngãi. Đất trồng dâu chủ yếu là đất soi (phù sa sông) dọc đôi bờ các con sông Trà Khúc, Trà Câu, Trà Bồng, sông Vệ...

Tằm ăn ba
Tằm ăn ba


Có 2 giống dâu: dâu bầu và dâu cơm. Dần dần nhận thấy dâu bầu thích hợp, năng suất cao (lá lớn, dày) nên người ta đã tập trung cho giống nầy và bỏ dần dâu cơm.

Sau tiết Đông chí, khi đất đã im, mưa lớn không còn, người ta tiến hành dọn đất trồng dâu. Đất được dọn sạch cỏ, dùng cuốc đánh thành từng luống rồi cắm hom dâu. Hom dâu, dài chừng 3 tấc, chọn ở những đoạn thân dâu giống khoẻ, mập mạp, không bị bệnh.

Hầu như người ta không bón phân cho cây dâu, vì đất trồng dâu khá màu mỡ. Bốn tháng sau khi trồng, nắng xuân ấm áp, dâu đã có thể cho lứa thu hoạch lá đầu tiên và cứ thế sau 7 ngày lại là một lần hái lá dâu.

Mùa dâu cho lá, cũng là mùa nuôi tằm, ươm tơ.Trước đây, ở Quảng Ngãi chỉ có hai giống tằm: tằm mướp, còn gọi là tằm bạc mày mướp (loại tằm này to con, lớn kén, trên lưng có hai sọc, kén có màu đỏ vàng, nhưng dễ tan); tằm sẻ thì nhỏ con hơn, song dễ nuôi và kén ít tan.

Trứng tằm được dính chặt trên tấm gương (hoặc giấy bổi) mà thương lái đã giao và khi tằm nở, người ta hái những lá dâu non, xắt thật nhỏ, nhuyễn như thuốc cứa (thuốc lá xắt để quấn giấy quyến) rải sương lên lớp tằm mới nở để cho tằm bắt dâu, tức là tằm con biết ăn, nổi đều lên lớp dâu đã được xét nhuyễn ấy.

Kén
Kén


Tằm đã bắt dâu, thì sang qua trẹt (như cái sàng, nhưng đan khít không chừa lỗ). Lúc này, tằm ngủ để rụng lông. Qua mỗi giai đoạn trưởng thành, tằm thường ngủ một ngày một đêm. Mỗi tuần, tằm ngủ một lần. Sau một lần ngủ, tằm đi từ thời kỳ rụng lông, đến ăn mốt, ăn hai, ăn ba còn gọi là thức lớn, hoặc ăn rộ, tằm bắt đầu tin, đến chộ, đến tróc, tức tằm chín đều và bắt bỏ lên bủa để làm kén.

Qua từng thời kỳ trưởng thành như vậy, người ta sang tằm từ trẹt, qua nia, qua nong, để tằm được trải dàn đều. Tất cả những vật dụng trên được đặt trên một cái đũi. Đũi làm bằng tre giống như cái củi, nhưng chỉ có những cây song ngang để lọt được các nong. Một cái đũi, người ta thường đặt 4 đến 5 cái nong, tuỳ theo ý người nuôi tằm.

Nếu lứa tằm tốt, thì ngày tin sẽ chín vài ba con (da con tằm bóng lên và có màu hồng hồng, gọi là chín), ngày sau chộ sẽ chín khoảng một bàn tay người lớn, ngày tiếp theo là tróc, nghĩa là chín đều, trên 95%. Để cho mí tằm (lứa tằm) được tốt thì người ta phải đầu tư phần lớn công sức chăm sóc.

Từ lúc tằm ăn hai, mỗi ngày phải thay phân một lần, nếu không, phân tằm ứ đọng bốc hơi lên, tằm sẽ bị bệnh. Trên các đũi phủ màn tránh ruồi, hoặc những tấm sáo (tre vót nhỏ như tăm hương, rồi kết dính lại bằng những sợi chỉ), vì ruồi là một trong những duyên cớ chính làm tằm mắc bệnh.

Nếu mí tằm nào gặp phải tằm lưng đầu (mới ăn xong thì xanh cả con, nhưng chừng 5 phút thì phía đầu trong vắt, không còn màu xanh như phía đuôi), tằm da vải (da mốc và dày), tằm da mủ (nổi từng khúc không đều, đụng tới thì chảy nước), tằm hơi ( mới ăn xong thì xanh, nhưng chừng 5 phút thì trắng nõn) coi như bỏ công, bởi có ráng nuôi chỉ tốn công, tốn của.

Nhà nuôi tằm phải thoáng mát. Chế độ cho tằm ăn cũng phải chấp hành nghiêm ngặt. Mỗi ngày cho tằm ăn ít nhất 6 lần: Sáng-nửa buổi-trưa-nửa chiều-tối-khuya. Và tuỳ sức lớn hàng ngày của tằm mà người ta xử lý dâu.

Thời kỳ tằm rụng lông, dâu phải non và xắt nhuyễn. Tằm ăn mốt,  dâu được xét nhỏ nhưng không cần nhuyễn lắm. Tằm ăn hai, dâu hái về giũ sạch, bỏ nhánh, rải nguyên lá vào nong. Tằm ăn ba, chỉ cần giũ sạch dâu, rồi bỏ nguyên cả cộng lẫn lá không cần phải chọn. “Làm ruộng ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng” kinh nghiệm bao đời qua của nhân dân địa phương đã nói lên sự vất vả và công kỹ của nghề nuôi tằm.

Chu trình phát triển của con tằm
Chu trình phát triển của con tằm.


Ở Quảng Ngãi, người ta thường nuôi tằm vào những tháng nắng ráo, khoảng từ tháng giêng đến tháng 8 âm lịch. Mùa mưa lụt ít ai nuôi, bởi cây dâu bị bùn non đóng. Nơi nào có nuôi được, thì khi “vầy”, tức là rải tằm lên bủa để làm kén sẽ phải mất rất nhiều công sức. Phía dưới mỗi cái bủa thường phải để lò than sưởi ấm, thậm chí bên trên bủa đôi lúc còn phải phủ tấm chiếu. Nếu không làm như vậy, tằm bị lạnh, khó mà nhả tơ. Phần lớn số kén này bị tan, ươm không đạt. Khi đem bán lại không được giá. Tuy nhiên, việc nuôi tằm trong mùa mưa - gọi là nuôi tằm chặp – có mục đích để mót dâu, tức là để tiêu thụ số lá dâu ở vùng cao ráo, tránh lãng phí.

Ươm tơ ngày xưa cũng đơn giản, chỉ cần đắp lò vào nồi nước sôi như kiểu lò bánh tráng. Kén được thả vào nồi, lấy đũa khuấy sơ rồi kéo tơ lên mắc vào “bông sen” đưa lên xa quay. Ươm tơ chỉ cần 2 người: 1 người bắt kén, 1 người quay xa. Xác kén còn lại, người ta vắt sạch kéo ra thành đũi, còn gọi là gốc giũ. Tơ là mặt hàng cao cấp, còn gọi là thao lột. Tuỳ theo tay nghề và dụng cụ, nếu sợi tơ lớn gọi là thao càn; sợi tơ nhỏ hơn thao càn, lớn hơn thao lột gọi là thao kiệt.
   
Loại kén được “vầy” trong những ngày mưa lạnh thì cũng chỉ kéo đũi, bởi kén bỏ vào nồi nước sôi cứ chạy tan ra mỗi nơi một cái không chụm vào được để kéo thành sợi theo ý muốn. Ngày xưa, giới buôn kén thường áp dụng những mánh lới để ép giá. Chúng múc nước mưa vào nấu, hoặc lén bỏ vào nước chút phèn chua thì kén có tốt bao nhiêu cũng tan. Do đó, việc cân kén, thử kén phải là người biết việc, tinh đời.
     
Trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ từ lâu đã đi vào trong câu ca, lời hát bình dân của người Quảng Ngãi. Nhưng không hiểu sao “câu hát tằm tơ” lại thường gắn với những cuộc tình éo le, dang dở?

                   

     Gặp em đây nắm chéo áo thở than
                 Em có chồng mược có để anh ăn miếng trầu
                        Tiếc công anh vun vén hàng dâu
                 Dâu kia tươi tốt tằm đâu hổng thấy tằm!

                                                                                    

Lê Hồng Khánh




   
 

http://baoquangngai.com.vn/channel/2047/2009/09/1905398/
,
Ý KIẾN BẠN ĐỌC
,
,
,
,