Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương: Những giá trị đặc trưng

08:43, 14/04/2019 [GMT+7]
.
(Báo Quảng Ngãi)- Cùng với sự phát triển của văn hoá dân tộc, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và lễ hội Đền Hùng đã mang những giá trị to lớn.

TIN LIÊN QUAN

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là loại hình di sản tập quán xã hội được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là biểu tượng của sự đoàn kết dân tộc, là điểm hội tụ tâm linh của người Việt, những giá trị của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đang được cộng đồng người Việt gìn giữ, bảo vệ, trao truyền và phát huy trong đời sống.   

Giá trị đạo đức truyền thống

Ở Việt Nam, trong mỗi gia đình đều có bàn thờ tổ tiên được đặt ở nơi trang trọng nhất, ở góc độ làng xã là thờ thành hoàng làng, ở góc độ quốc gia dân tộc đó là thờ vua Tổ của một nước - Hùng Vương. Thờ cúng tổ tiên là một nét văn hoá của người Việt, đó là sự tưởng nhớ, tôn thờ những người có công sinh thành, nuôi dưỡng những người có công với dân với nước. Nếu ai trong quá khứ có hành động đi ngược lại với lợi ích của dân tộc, cộng đồng, thì không những không được tôn thờ, kính trọng mà còn bị nguyền rủa, trừng phạt, đó là giá trị đạo đức.

 Các xã vùng ven Khu di tích lịch sử Đền Hùng rước kiệu về Đền Hùng trong ngày giỗ Tổ.        ẢNH: PHƯƠNG THANH
Các xã vùng ven Khu di tích lịch sử Đền Hùng rước kiệu về Đền Hùng trong ngày giỗ Tổ. ẢNH: PHƯƠNG THANH


Thờ phụng các vua Hùng và những vị anh hùng có công với dân, với nước là sự thể hiện lòng hiếu thảo, sự biết ơn, tôn kính công đức của các bậc tiền nhân, là cơ sở hình thành lòng nhân ái, tính cộng đồng. Quá trình ý thức về tổ tiên và các vua Hùng và những người có công với dân với nước sẽ mang lại giá trị nhân văn sâu sắc, nó khởi phát mối thiện tâm trong mỗi con người, trong cộng đồng xã hội, nó nhắc nhở con người hành động theo chuẩn mực nhất định và củng cố niềm tin vào sự chứng giám, che chở, kỳ vọng của tổ tiên - các vua Hùng.

Thể hiện lòng yêu nước

Công đức của các vua Hùng được lưu truyền từ đời này qua đời khác, được cộng đồng tôn thờ, biết ơn là biểu tượng của anh hùng lập nước. Có thể coi đây là cội nguồn của tinh thần yêu nước của dân tộc Việt. Ý thức về các vua Hùng cũng chính là ý thức về cội nguồn dân tộc, đất nước từ đó hình thành tinh thần tự cường dân tộc, ý thức độc lập tự chủ.

Dân tộc ta trải qua thăng trầm của bao cuộc chiến tranh, nhưng lòng yêu nước, ý thức độc lập tự chủ được các thế hệ người Việt tiếp nối nhau chưa bao giờ tắt, tạo nên một giá trị đặc trưng nổi bật trong hệ thống giá trị đạo đức của người Việt. Ngay từ năm 40 -43 sau Công Nguyên trong cuộc chiến tranh xâm lược, nữ tướng Hai Bà Trưng đã đọc lời thề Sông Hát trước khi xung trận: “Một, xin rửa sạch quốc thù/ Hai, xin đem lại nghiệp xưa họ Hùng”.

Dâng lễ vật tri ân công đức quốc tổ Lạc Long Quân trong dịp Lễ hội Đền Hùng. Ảnh: Phương Thanh
Dâng lễ vật tri ân công đức quốc tổ Lạc Long Quân trong dịp Lễ hội Đền Hùng. Ảnh: Phương Thanh

Giá trị tinh thần yêu nước, tinh thần tự cường dân tộc được khởi nguồn từ sự khai sinh lập nước của các vua Hùng, được các thế hệ người Việt gìn giữ, tiếp nối và khẳng định như trong Tuyên ngôn Độc Lập của Lý Thường Kiệt: “Sông núi nước Nam, vua Nam ở”, đến thời đại Hồ Chí Minh với câu nói bất hủ: “Các vua Hùng đã có công dựng nước/ Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.

Dựng nước và giữ nước là chủ đề xuyên suốt trong tiến trình lịch sử của dân tộc mà cho tới hôm nay các thế hệ người Việt vẫn đang tiếp nối sự nghiệp của các vua Hùng trong thời đại mới.

Mang tính cố kết cộng đồng dân tộc

Theo GS. Nguyễn Chí Bền: “Ở phương diện xã hội, giá trị của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là sự thể hiện tính cố kết cộng đồng, truyền thống, đoàn kết dân tộc. Có thể coi tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương như một sợi chỉ đỏ kết nối quá khứ với hiện tại, là bệ đỡ tâm linh cho các thế hệ người Việt Nam”. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là điểm hội tụ văn hoá tâm linh, là biểu tượng của tinh thần đại đoàn kết dân tộc.

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không chỉ là sợi dây liên kết giữa quá khứ - hiện tại – tương lai mà là sợi dây liên kết chặt chẽ giữa con người; giữa cộng đồng các dân tộc trong thực tại. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và lễ hội Đền Hùng thể hiện sự gắn bó của cộng đồng trong nghĩa “đồng bào”, với truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ, dân tộc Việt Nam cùng có chung một cội nguồn, chung một dòng máu Lạc Hồng, là những người con cùng một bọc, nghĩa “đồng bào” từ đó mà sinh ra, cả nước cùng tôn thờ một vị vua Tổ, một biểu hiện cho sức mạnh siêu nhiên bảo vệ cho sự tồn vong của dân tộc, của cả cộng đồng.

Ở cấp độ quốc gia, tính cố kết cộng đồng được thể hiện qua lễ hội Đền Hùng là ngày hội chung của dân tộc, là nơi quy tụ con Lạc, cháu Hồng khắp mọi miền Tổ quốc. Mọi người Việt Nam thuộc mọi dân tộc, mọi tầng lớp, dù già trẻ, gái trai, dù đang sinh sống ở Việt Nam hay ở nước ngoài đều có chung một Tổ, chung một ngày giỗ Tổ, chung một cội nguồn. Vì vậy, giỗ Tổ Hùng Vương trở thành biểu tượng của giá trị văn hoá tinh thần vô cùng sâu sắc và độc đáo của dân tộc Việt Nam, vừa là niềm tự hào, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và thể hiện truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam.

Giá trị văn hoá tâm linh

Khi kinh tế - xã hội ngày càng phát triển, thì nhu cầu đời sống tinh thần ngày càng lớn. Bên cạnh đó, đời sống vật chất, các giá trị văn hoá tâm linh giúp con người cân bằng trong thực tại. Ý thức về tổ tiên giúp con người có niềm tin, tạo nên động lực vượt qua cái trần tục đời thường, thúc đẩy tìm tòi vượt qua trạng thái hiện tồn để hướng về phía trước.

Trong tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và lễ hội Đền Hùng, các yếu tố tâm linh được ẩn chứa sâu sắc từ các kiến trúc đền, miếu nơi tiến hành các tín ngưỡng đến các nghi lễ tế, lễ rước, lễ vật, phẩm vật, phẩm phục... đến các trò diễn dân gian đều chứa đựng các yếu tố văn hoá tâm linh sâu sắc.

Bên cạnh đó, giá trị văn hoá tâm linh của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương còn thể hiện ở chỗ nó hướng con người tới chân - thiện - mỹ, cái cao cả mà con người luôn ước vọng, tôn thờ. Khi trở về với thế giới tâm linh, con người luôn cầu mong những giá trị tốt đẹp cho bản thân và cộng đồng, đồng thời nó cũng hình thành niềm tin để con người hướng tới và vượt qua.

Giá trị lịch sử

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là biểu tượng cội nguồn của quốc gia, dân tộc, phản ánh một ý thức hệ sâu sắc như một sự minh triết được cha ông truyền lại cho đến hôm nay. “Giá trị dễ nhận thấy của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là giá trị lịch sử. Tín ngưỡng không phải là lịch sử đích thực, mà là lịch sử hiện lên, ánh xạ qua cảm xúc, qua niềm tin, là ý thức của người dân về lịch sử. Nói đến một tín ngưỡng là nói đến niềm tin vào một nhân vật được phụng thờ. Nhân vật được phụng thờ bao giờ cũng được người dân đẩy vào cõi thiêng vừa huyền ảo, vừa kỳ bí”.
Các xã vùng ven Khu di tích rước kiệu về Đền Hùng trong ngày giỗ Tổ. Ảnh: Phương Thanh
Các xã vùng ven Khu di tích rước kiệu về Đền Hùng trong ngày giỗ Tổ. Ảnh: Phương Thanh


Trên vùng đất Phú Thọ có thể thấy dày đặc các câu chuyện truyền thuyết, huyền thoại về thời kỳ Hùng Vương dựng nước. Bên cạnh đó, các trò chơi dân gian, các diễn xướng, các lễ hội truyền thống đều gắn kết với chủ đề dựng nước và giữ nước thời đại các vua Hùng. Các truyền thuyết về Thánh Gióng, Sơn Tinh Thủy Tinh, Mai An Tiêm; các trò diễn như múa “tùng dí”, rước ông Khiu, bà Khiu, tế nõ nường... các lễ hội Rước vua về làng ăn Tết, Rước chúa gái, lễ hội vua Hùng dạy dân trồng lúa, lễ hội hát Xoan... thể hiện vùng đất Phú Thọ là kho tàng văn hóa dân gian về thời đại các vua Hùng.

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là quá trình lịch sử hóa và huyền thoại hóa đan xen. Kết hợp giữa các di tích lịch sử, di chỉ khảo cổ như Gò Mun, Phùng Nguyên, Sơn Vi, làng Cả, xóm Dền và các di vật, cổ vật được tìm thấy quanh núi Hùng như Nha Chương, trống đồng, rìu, mũi tên... cho ta thấy một thời đại Hùng Vương rực rỡ và cho thấy rõ nét một Nhà nước Văn Lang cổ đại, trung tâm khởi phát của người Việt cổ.

Gắn với phát triển kinh tế

Trong sự nghiệp phát triển của xã hội thời hiện đại, các giá trị văn hoá càng có ý nghĩa và gắn bó chặt chẽ với sự phát triển kinh tế. Tín ngưỡng thờ Hùng Vương mà dạng thức cụ thể sinh động nhất là lễ hội Đền Hùng đang là sản phẩm độc đáo, đặc biệt của kinh tế du lịch, vừa là tài nguyên du lịch nhân văn phong phú và có giá trị.

Bản chất của du lịch là văn hoá (nhất là văn hoá tâm linh), nhu cầu du lịch là do văn hoá quyết định. Bản thân lễ hội Đền Hùng đã mang một ý nghĩa to lớn, một giá trị văn hoá sâu sắc và độc đáo, vì vậy có sức lôi cuốn và mời gọi mãnh liệt tới cộng đồng dân cư.

Hằng năm, Khu di tích Lịch sử Đền Hùng đón 6 - 8 triệu du khách tham dự lễ hội Hùng Vương và thăm Khu di tích Lịch sử Đền Hùng. Đây là yếu tố thuận lợi cho ngành kinh tế du lịch khai thác tiềm năng và phát triển. Xét ở góc độ này, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là nguồn tài nguyên du lịch nhân văn phong phú và hấp dẫn, là sản phẩm du lịch văn hoá đặc biệt cho ngành kinh tế du lịch.

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt. Trải qua biến cố thăng trầm của lịch sử trong khi nhiều tôn giáo, tín ngưỡng dân gian khác đã có nhiều thay đổi, nhưng tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương có sức sống lâu bền và ngày càng lan tỏa mạnh mẽ, trở thành bản sắc văn hóa độc đáo của người Việt Nam.   

*Nguyễn Đắc Thủy - Giám đốc Sở VH-TT&DL Phú Thọ
.
.