,
Cập nhật lúc 10:46, Friday, 13/11/2009

Một số làn điệu dân ca của dân tộc K’dong


(QNg) - Dân tộc K'dong (Sơn Tây) cũng như một số dân tộc anh em khác có nền văn hoá, văn nghệ truyền thống lâu đời khá đa dạng, phong phú và độc đáo.
 
Hát dân ca là một sinh hoạt không thể thiếu trong đời sống văn hoá tinh thần của họ. Họ có thể hát mọi lúc, mọi nơi, đặc biệt là những ngày lễ hội ăn trâu, cúng giỗ, tết, cưới xin, hội tụ gia đình, vui chơi, giải trí...
Khi nói đến làn điệu dân ca của người K'dong là nói đến điệu "Rangheq".
 
Các nghệ nhân dân tộc K'dong biểu diễn tại liên hoan dân ca Việt Nam - 2009
Các nghệ nhân dân tộc K'dong biểu diễn tại liên hoan dân ca Việt Nam - 2009
Rangheq nghĩa là hát điệu dân ca, là từ chung dùng trong sinh hoạt hát dân ca. Dân ca của người K'dong hầu hết về giai điệu thì có sẵn, nguyên thể của nó, nhưng về phần lời ca thì người thể hiện tự ứng tác tại chỗ theo từng nội dung, chủ đề sinh hoạt. Vì vậy mà các làn điệu dân ca của người K'dong hầu như không có bài bản cụ thể, tức là nó không có cả phần giai điệu và phần lời ca như các làn điệu dân ca của một số dân tộc anh em khác, mà nó chỉ có phần giai điệu của làn điệu mà thôi.
 
Một làn điệu Rangheq người ta có thể hát nhiều nội dung khác nhau và mỗi người, mỗi lúc, tuỳ theo điều kiện, nội dung sinh hoạt họ có thể tự ứng tác cho riêng mình những lời ca thật vần điệu, đẹp đẽ, lãng mạn và ngọt ngào. Và những lời ca ấy họ cũng không cần phải ghi nhớ, phải thuộc lòng, hoặc truyền lại cho nhiều người khác cùng hát theo. Do vậy mà lời ca của các làn điệu dân ca của người K'dong rất ít phổ biến rộng rãi trong cộng đồng của họ.

Rangheq gồm có bốn điệu cơ bản:
- Rangheq caq k' pôơ: Rangheq caq k' pôơ là một làn điệu hát cho con trâu bên cây nêu trước khi cúng, tức là trước khi đâm con trâu. Nội dung của bài rangheq là người hát muốn nói lên tình cảm của mình đối với con trâu và muốn nói lên điều mà con trâu phải bị tế cho việc cúng này là gia đình, bà con họ hàng không muốn, do ông thần, ma quỷ đã chỉ định, nên gia đình phải làm theo. Những người đại diện được ra đứng bên cây nêu, trước con trâu để rangheq trước tiên là gia chủ, sau đó là bà con họ hàng, rồi đến bà con làng nóc đến dự cúng. Khi mọi người đã rangheq xong, thì thầy cúng (pazâu) mới ra bên cây nêu tiến hành cúng, rồi đâm con trâu cúng tế... Điệu rangheq này hát như nói, gần như không có tiết tấu, hơi tự do.

- Rangheq tăh h'têu: Rangheq tăh h'têu là một làn điệu hát đối đáp giao duyên, tỏ tình kết bạn với nhau, hoặc hát lý, nói lý với nhau để trao đổi, giải quyết một vấn đề gì đó mà người ta không tiện nói với nhau bằng lời. Thời xưa, trai gái chưa vợ chưa chồng, khi gặp người mình có cảm tình, người ta thường chọc ghẹo nhau bằng vài câu rangheq để dò xét tình ý của đối phương. Nếu bên kia cũng có tình ý thì ngay lập tức trả lời lại. Như vậy cuộc giao duyên đó có thể sẽ kéo dài đến tận đêm khuya. Điệu rangheq  tăh h'têu giai điệu, tiết tấu trong sáng, vui tươi, trữ tình. Câu hát đầu tiên người ta thường dùng cụm từ: Yêh oh yêh (Yêh dhaq yêh), Ru iêng ru (Ru dhaq ru), hoặc Lêu oh lêu (Lêu dhaq lêu) để tỏ lời trìu mến với nhau. Thí dụ nếu người hát trước lấy cụm từ Yêh oh yêh (nam hát), thì người hát sau lấy cụm từ Ru dhaq ru (nữ hát).

- Rangheq h'teang: Rangheq  h'teang là một làn điệu rangheq ca ngợi tình yêu đôi lứa, ca ngợi quê hương tươi đẹp, hoặc tự sự nỗi niềm riêng tư,... Là một làn điệu phổ biến nhất, có nội dung phong phú, nó phù hợp cho nhiều điều kiện, hoàn cảnh, cho mọi lứa tuổi, mọi lúc, mọi nơi đều có thể sinh hoạt được.

- Rangheq anoi h'tuông vazum: Rangheq anoi h'tuông vazum (còn gọi là "Rangheq vazum") là một làn điệu rangheq của ông bà, cha mẹ, của người lớn tuổi trong gia đình rangheq để tâm sự, chỉ bảo, nhắc nhở, dặn dò... con cháu, các thành viên trong gia đình vào những ngày đặc biệt nhất trong tháng hoặc trong năm. Đây được xem là buổi sinh hoạt có ý nghĩa như tổng kết đánh giá, kiểm điểm rút kinh nghiệm trong quá trình xây dựng cuộc sống gia đình.

Hát ru em bé có hai làn điệu cơ bản:
- Vadhô yoôt con: Vadhô yoôt con là một làn điệu hát ru con của người mẹ, người cha em bé. Trên giai điệu có sẵn, người hát ru có thể ứng tác lời ru cho nó có vần điệu, dí dỏm, gần gũi và ngọt ngào...
- Vadhô yoôt oh: Vadhô yoôt oh là một điệu hát ru của ông bà, cô, dì, thím, anh chị... của em bé. Vadhô yoôt oh về giai điệu, lời ru như điệu Vadhô yoôt con, nó chỉ khác là dùng từ "con" (con) và từ "oh" (em, bé).

Và một số làn điệu cúng (tajeo), khóc cho người chết (Taôih), hát đệm trong các đoạn của bài kể chuyện cổ tích (K'iang)...

Điều trăn trở: Lớp trẻ thời nay ít có sinh hoạt hát rangheq. Những người biết hát dân ca cũng không nhiều. Các làn điệu dân ca của người K'dong đang có nguy cơ mai một. Thiết nghĩ, các nhà chuyên môn, các nhà quản lý ở địa phương cần đẩy mạnh các hoạt động phong trào văn hoá văn nghệ hơn nữa, góp phần gìn giữ, phát huy các giá trị nền văn hoá truyền thống tốt đẹp của dân tộc.q Các nghệ nhân dân tộc K’dong biểu diễn tại Liên hoan dân ca Việt Nam - 2009.           
            
Minh Đát
http://baoquangngai.com.vn/channel/2028/200911/Mot-so-lan-dieu-dan-ca-cua-dan-toc-Kdong-1915392/
,
Ý KIẾN BẠN ĐỌC
,
,
,